Met de installatie van nieuwe bakkerijen in de Oekraïense plaatsen Boryslav en Odessa grotendeels afgerond, verschuift de aandacht van Stichting Hope4Ukraine naar kennisoverdracht. Nederlandse bakkers starten met de ondersteuning van lokale teams. Met trainingen op het gebied van productontwikkeling, kostprijsberekening en efficiënt werken.
De afgelopen jaren ontving Stichting Hope4Ukraine veel steun vanuit de Nederlandse bakkerijsector. Apparatuur van bakkerijen die er in ons land mee stopten, kreeg via de stichting een tweede leven in Oekraïne. “Dat bakkers in ons land de deuren sluiten is natuurlijk ontzettend zonde, maar we zijn heel blij dat ze onze stichting het materiaal hebben gegund. Dat maakt nieuwe projecten een stuk goedkoper.” Aan het woord is een van de drijvende krachten achter de bakkerijprojecten van Stichting Hope4Ukraine, bakkerijtechnoloog Willem Kaleb Fennema. Dankzij de gulle giften van de Nederlandse bakkerijbranche is onder meer in het westen van Oekraïne, in Boryslav, onlangs een nieuwe inpandige bakkerij geïnstalleerd.




Van houtgestookte oven naar moderne bakkerij
De bakkerij in Boryslav ontstond niet vanuit het niets. “De lokale kerk ondersteunde al jarenlang vluchtelingen, weeskinderen, weduwen van gesneuvelde soldaten en militairen aan het front. Aanvankelijk kocht de organisatie voedsel in voor vluchtelingen en soldaten aan het front. Naarmate de hulpverlening groeide, nam ook de behoefte toe om minder afhankelijk te worden van externe leveranciers. Daarom ontstond het plan om zelf een bakkerij op te zetten.” Toen Hope4Ukraine betrokken raakte bij het project, was er al een kleine bakkerij met een houtgestookte oven aanwezig. “De wens was echter om verder op te schalen”, laat Willem weten.
Belangrijke schakel voor de regio
Dat juist in Boryslav is geïnvesteerd, heeft alles te maken met de rol die de stad ten zuidwesten van Lviv vervult binnen het land. “Er zijn eigenlijk drie verschillende zones: ‘veilig’, niet zo veilig en plekken waar het echt onveilig is. In de verschillende zones heb je verschillende vormen van hulp nodig. Odessa bevindt zich in een tussenzone. Daarom is daar gekozen voor een mobiele bakkerij in een zeecontainer. Boryslav ligt in een relatief veilig deel van het land en vervult daardoor een belangrijke functie voor vluchtelingen en andere kwetsbare groepen. Juist in zo’n groen gebied zijn die langetermijnprojecten heel waardevol. In Boryslav is een vluchtelingencentrum voor mannen, vrouwen en sinds kort ook voor hele gezinnen. Ook soldaten kunnen hier terecht voor revalidatie.”
Vanwege de relatief veilige en stabiele situatie in Boryslav is gekozen voor een inpandige bakkerij in plaats van een zeecontainer. Waar een container mobiliteit en snelle inzetbaarheid brengt, biedt een inpandige bakkerij op de lange termijn voordelen zoals meer beschikbare ruimte, betere arbeidsomstandigheden en meer mogelijkheden voor toekomstige uitbreiding.
Fase 2: training
De afgelopen periode stond vooral in het teken van de opbouw van de bakkerij. Willem: “De laatste keer dat ik er was, heb ik het materiaal geïnstalleerd en veel onderhoud gedaan. We hebben nu de installatie van de machines afgerond en dat betekent dat we doorgaan naar de volgende fase: trainingen geven.”
Op 26 juni reist Willem samen met banketbakker en Bakery Sweets Center-bestuurslid Romke van der Meulen, de Gelderlandse oud-bakker Jan van der Krabben en Willems vader Folkert Fennema, die met zijn bedrijf Fennema Food Development sponsor is van Bakery Sweets Center, naar Boryslav. “We willen wat meer producten aan het assortiment toevoegen. Nu draaien ze nog basisdegen. Deze basisdegen helpen we uitbreiden met een aantal varianten, en we introduceren een aantal hulpgrondstoffen van Zeelandia Oekraïne. Ondanks de oorlog is deze afdeling van Zeelandia operationeel en steunt actief humanitaire bakkerijprojecten.
Werken aan een duurzaam verdienmodel
Ook ondernemerschap maakt onderdeel uit van de trainingen. “We proberen het financiële plaatje nog wat beter uit te werken en samen met de lokale bakkers goed na te denken over de kostprijs van het assortiment. Een deel van de producten wordt verkocht en een deel wordt geschonken aan mensen die hulp nodig hebben. Dat blijkt op de lange termijn het meest duurzaam. Donaties en sponsorgelden zijn immers eindig. Wanneer je een complete bakkerij schenkt zonder verdienmodel, is het lastig om de activiteiten blijvend voort te zetten. Door een deel van de productie te verkopen, worden inkomsten gegenereerd. Daarmee kunnen medewerkers een bescheiden salaris ontvangen en kunnen grondstoffen worden ingekocht.”




Banket als ondersteuning sociale activiteiten
Naast brood produceert de bakkerij ook een klein assortiment banket. Willem licht toe: “Naast de bakkerij bevindt zich een sociaal café waar betaalbare maaltijden worden aangeboden en activiteiten plaatsvinden voor vluchtelingen, weduwen, weeskinderen en andere inwoners van de regio. Een deel van het koek- en banketassortiment gaat naar dit café. Daarmee vervullen deze producten een dubbele functie: ze zorgen voor extra inkomsten voor de bakkerij en ondersteunen tegelijkertijd de activiteiten van het sociale café.”
Kleinschalige bakkerijen in opmars
De opkomst van lokale bakkerijen is volgens Willem, die regelmatig naar het land afreist, een opvallende ontwikkeling in Oekraïne. “Voor de oorlog kende Oekraïne een sterk gecentraliseerde en grootschalige voedselindustrie; een erfenis uit de tijd van de Sovjet-Unie. Veel productie was destijds staatsgestuurd. Die afhankelijkheid van grote productie-eenheden maakte het systeem kwetsbaar. Door de oorlog en de regelmatige stroomuitval staan die ketens onder druk. Daardoor groeit het belang van lokale en kleinschaligere voedselproductie. Vergeleken met de enorme Sovjetfabrieken zijn deze bakkerijtjes heel bescheiden van omvang, maar juist daardoor flexibeler en beter in staat om in lokale behoeften te voorzien.”
‘In slechte omstandigheden kan een bakkerij echt een zegen zijn’
– Willem Kaleb Fennema
Odessa vraagt om een andere aanpak
Waar in Boryslav wordt gewerkt aan een breder assortiment en verdere professionalisering, ligt de nadruk in Odessa op volume en voedselzekerheid. “Het is onrustig in Odessa. Er zijn steeds meer langeafstandswapens, waardoor dit gebied zwaar onder druk komt te staan. Daarom ligt hier de nadruk op het zo goedkoop mogelijk produceren van zoveel mogelijk brood. De omstandigheden zijn daar momenteel heel slecht en juist dan kan de bakkerij echt een zegen zijn.”
Ook in Odessa wordt ingezet op kennisdeling. “Later deze zomer ga ik samen met oud-bakker Klaes Hoekstra naar de baketainer om daar ook een verdiepingsslag te maken.” De focus ligt daarbij minder op uitbreiding van het assortiment en meer op efficiënt produceren. “De bakkers krijgen ondersteuning bij het optimaliseren van processen, het zo efficiënt mogelijk inzetten van grondstoffen en het produceren van grote volumes brood tegen zo laag mogelijke kosten.”
‘Met een sterk netwerk kun je echt het verschil maken’
– Romke van der Meulen
De kracht van een netwerk
Voor Romke van der Meulen, bestuurslid van Bakery Sweets Center, laten de projecten in Oekraïne zien wat de kracht van samenwerking kan betekenen. “Als Bakery Sweets Center hebben we Willem leren kennen toen hij ons als stagiair hielp met het retourbroodproject. Daarna hebben we op onze website een aantal keer over Hope4Ukraine geschreven. Naar aanleiding daarvan is door verschillende bedrijven apparatuur beschikbaar gesteld voor het project. Dat laat zien hoeveel je samen kunt bereiken.”
Nu de installatiefase in Boryslav is afgerond, verschuift de aandacht naar kennisoverdracht. “Daarvoor zijn mensen nodig die vanuit hun vakkennis een bijdrage willen leveren. In Oekraïne hebben ze niet zo’n fijnmazig bakkerijsysteem als in Nederland en door de oorlog staat de infrastructuur onder grote druk. Juist daarom is kennis daar ontzettend waardevol.” Romkes motivatie om mee te gaan is echter niet alleen vakinhoudelijk. “Ik heb in de afgelopen jaren een goede relatie met Willem opgebouwd. Wat mij vooral raakt, is zijn enorme gedrevenheid. Hij doet dit vanuit een diepgewortelde overtuiging. Naast zijn studies weet hij zulke projecten op een doordachte manier op te zetten. Dat vind ik bijzonder en ook de moeite waard om te ondersteunen.”

Romke ziet in het project ook een bevestiging van waar Bakery Sweets Center voor staat. “Wanneer je een krachtig netwerk opbouwt, kun je niet alleen innovaties realiseren, maar ook maatschappelijke vraagstukken aanpakken. Grote transitiethema’s binnen de sector, maar ook bijzondere projecten als deze. Het mooie is dat een relatief kleine bijdrage vanuit Nederland daar een enorm verschil kan maken. Als je ziet dat een bakkerij mensen helpt aan voedsel, werk en perspectief, dan besef je hoeveel impact zo’n project heeft. Je geeft mensen hoop in de vorm van brood. Dat is misschien wel het mooiste wat je als bakker kunt doen.”
Tekst: Wendy Noordzij | Foto’s: (via) Willem Kaleb Fennema

